Maj w Tajlandii poza szczytem sezonu – na co musi przygotować się świadomy podróżnik
Maj w Tajlandii to moment przejściowy pomiędzy bardzo popularną, suchą porą wysokiego sezonu a intensywniejszym okresem deszczy. Dla wielu turystów jest to atrakcyjny termin: liczba odwiedzających wyraźnie spada, przy największych atrakcjach robi się luźniej, a ceny noclegów i przelotów często stają się wyraźnie bardziej przystępne. W kurortach i miastach łatwiej o kontakt z lokalną społecznością, a hotele częściej oferują promocje, które zimą są nie do uzyskania.
Za tymi korzyściami kryje się jednak istotne wyzwanie – klimat. W maju temperatura w dużej części kraju utrzymuje się na bardzo wysokim poziomie, rośnie wilgotność, a popołudniowe lub wieczorne ulewy stają się coraz częstsze. To połączenie wpływa bezpośrednio na komfort i bezpieczeństwo zdrowotne. Organizm musi intensywniej pracować, aby się schłodzić, łatwiej o odwodnienie, a rozregulowany rytm dnia sprzyja błędom w planowaniu aktywności.
Wilgotne, ciepłe środowisko w połączeniu z gromadzącą się po deszczach wodą oznacza również lepsze warunki dla komarów. W regionie Azji Południowo‑Wschodniej, w tym w Tajlandii, rośnie wówczas ryzyko chorób przenoszonych przez te owady, przede wszystkim dengi. Komunikaty polskiego MSZ i międzynarodowych organizacji zdrowotnych zwracają uwagę na rosnącą liczbę zachorowań w tym rejonie, co dla podróżnych powinno być sygnałem do bardziej świadomego przygotowania się do wyjazdu.
Bezpieczeństwo zdrowotne w maju nie ogranicza się tylko do komarów. Wysoka temperatura i wilgotność zwiększają ryzyko udaru cieplnego, wyczerpania cieplnego oraz odwodnienia. Ulewy i lokalne podtopienia mogą wpływać na higienę, jakość wody i ryzyko infekcji żołądkowo‑jelitowych. Odpowiedzialny podróżnik planuje więc podróż, patrząc szerzej niż jedynie na prognozę pogody: analizuje potencjalne zagrożenia, sprawdza rekomendacje medyczne i przygotowuje się do ich ograniczenia.
W szerszym kontekście warto przed wyjazdem przeanalizować również kwestie bezpieczeństwa politycznego i geograficznego regionu. Pomocny może być materiał Czy podróż do Tajlandii jest bezpieczna? Jak napięcia w rejonie Ormuzu wpływają na turystykę, który pozwala spojrzeć na decyzję o wyjeździe w sposób bardziej kompleksowy.
Majowa podróż do Tajlandii może być niezwykle satysfakcjonująca, pod warunkiem że przygotowanie obejmie kilka kluczowych obszarów: ubiór dostosowany do upału i deszczu, świadome nawadnianie, skuteczną ochronę przed komarami, rozsądny wybór noclegu oraz dbałość o higienę w czasie opadów. Im lepsze przygotowanie, tym większa szansa, że zalety niższego sezonu nie zostaną przyćmione przez problemy zdrowotne.
Pogoda w Tajlandii w maju – wysoka temperatura, wilgotność i deszcz w praktyce
Majowe warunki w Tajlandii różnią się w zależności od regionu, lecz wspólnym mianownikiem są wysoka temperatura i rosnąca wilgotność. W Bangkoku i na wybrzeżu Zatoki Tajlandzkiej dzienne temperatury często przekraczają 33–35°C, a w nocy rzadko spadają poniżej 27°C. Wilgotność powietrza wynosi zazwyczaj powyżej 70%, co powoduje, że upał jest odbierany jako wyjątkowo dokuczliwy.
W rejonie Morza Andamańskiego (Phuket, Krabi, Koh Lanta) maj jest już zazwyczaj początkiem bardziej deszczowego okresu. Pojawiają się krótkie, lecz intensywne ulewy, często w godzinach popołudniowych lub wieczornych. Temperatura pozostaje wysoka – około 31–33°C w dzień – lecz odczucie parności po deszczu może być jeszcze większe niż w Bangkoku.
Na północy kraju, w okolicach Chiang Mai, maj przynosi ulgę w porównaniu z ekstremalnym upałem kwietnia, jednak nadal jest gorąco. Maksima dobowe oscylują wokół 32–34°C, noce są nieco chłodniejsze niż na wybrzeżu, ale wilgotność rośnie wraz z wczesnymi opadami deszczu. Na wyspach, zarówno w Zatoce Tajlandzkiej (Koh Samui, Koh Phangan), jak i na Morzu Andamańskim, klimat jest bardzo zbliżony: wysoka temperatura wody, upalne południa, przelotne deszcze o różnym natężeniu.
Dla organizmu podróżnego kluczowe znaczenie ma nie tylko sama wartość temperatury, lecz także tzw. indeks ciepła, nazywany potocznie odczuwalną temperaturą. Jest to wskaźnik, który łączy faktyczną temperaturę powietrza z wilgotnością. Im powietrze jest bardziej wilgotne, tym trudniej odparowuje pot z powierzchni skóry. Parowanie potu jest podstawowym mechanizmem chłodzenia organizmu, więc jego ograniczenie prowadzi do szybszego przegrzewania się ciała. W efekcie przy 33°C i wilgotności powyżej 80% organizm może odczuwać warunki zbliżone do ponad 40°C, co stanowi istotne obciążenie dla układu krążenia.
W praktyce majowy dzień w Tajlandii może wyglądać schematycznie. Poranki są ciepłe i parne, lecz względnie znośne – to najlepszy czas na intensywne zwiedzanie, wycieczki i aktywność fizyczną. Około południa upał narasta, słońce operuje bardzo mocno, a wilgotność sprawia, że każdy ruch kosztuje więcej wysiłku. To pora, gdy najrozsądniej jest ograniczyć ekspozycję na słońce, wybrać klimatyzowane muzeum, centrum handlowe, zacienioną kawiarnię lub przerwę w hotelu. Po południu lub wieczorem często nadchodzi ulewa – gwałtowna, lecz zazwyczaj krótkotrwała. Po deszczu temperatura może delikatnie spaść, ale powietrze staje się jeszcze bardziej parne.
Taki rytm dnia wymusza inne planowanie aktywności niż zimą. Plażowanie i spacery po mieście lepiej lokować na poranne i późnopopołudniowe godziny, a dłuższe przejazdy między miastami planować z uwzględnieniem możliwych utrudnień drogowych po intensywnych opadach. Przy podejmowaniu decyzji o wyborze regionu i terminie warto korzystać z serwisów dostarczających danych o pogodzie i klimacie, na przykład z sekcji pogoda i klimat na HikersBay, gdzie można porównać warunki w różnych częściach kraju.
Majowa pogoda ma także konsekwencje dla pakowania bagażu. Lekka, przewiewna odzież z naturalnych materiałów, cienka odzież przeciwdeszczowa oraz zabezpieczenia na elektronikę stają się wyposażeniem podstawowym. Dla osób często przemieszczających się między miastami znaczenie ma również odpowiedni dobór bagażu podręcznego. Przydatne może być zestawienie Ranking 2026: najlepsze walizki kabinowe do samolotu dla świadomych podróżnych, które pomaga dobrać walizkę odporną na częste przemieszczanie się w warunkach zmiennej pogody.
Wilgotność, opady i komary: dlaczego maj sprzyja dengi
Komary w tropikach są nieodłącznym elementem krajobrazu, lecz w określonych warunkach ich populacja rośnie szczególnie intensywnie. Wysoka wilgotność i częste opady występujące w maju tworzą właśnie takie środowisko. Po ulewach w miastach i na terenach zabudowanych powstają liczne niewielkie zbiorniki stojącej wody: kałuże, nieopróżnione pojemniki, fragmenty systemów odwadniających, doniczki na balkonach. To naturalne wylęgarnie komarów, w tym gatunków przenoszących wirusa dengi.
Denga jest chorobą wirusową przenoszoną przez komary, głównie aktywne w ciągu dnia. Objawia się nagłą, wysoką gorączką, silnymi bólami mięśni i stawów, bólami głowy, uczuciem skrajnego osłabienia, czasem wysypką. U części osób przebieg jest łagodny, u innych może prowadzić do poważnych powikłań. Z punktu widzenia podróżnego kluczowe jest to, że nie istnieje powszechnie dostępna szczepionka rekomendowana rutynowo turystom oraz brak jest leczenia przyczynowego – stosuje się jedynie terapię objawową i wsparcie organizmu.
Komunikaty polskiego MSZ i ostrzeżenia zdrowotne dla regionu Azji Południowo‑Wschodniej od kilku lat podkreślają rosnącą liczbę zachorowań na dengę. Informacja ta dotyczy nie tylko okresu głównej pory monsunowej, lecz także wcześniejszych miesięcy, gdy intensywność opadów zaczyna się zwiększać. Maj jest właśnie takim momentem przejściowym – liczba komarów stale rośnie, a wraz z nią potencjalne ryzyko dla osób podróżujących.
Świadomy turysta powinien na bieżąco monitorować sytuację epidemiologiczną, korzystając z komunikatów MSZ, rekomendacji lekarzy medycyny podróży oraz informacji lokalnych służb zdrowia. Warto także odpowiednio przygotować apteczkę podróżną: środki przeciwgorączkowe (po wcześniejszej konsultacji lekarskiej), preparaty na biegunkę podróżnych, podstawowe leki przyjmowane na stałe, a także dobrze dobrane środki przeciw komarom.
Kluczowym elementem profilaktyki dengi jest ograniczenie liczby ukłuć komarów. To wymaga świadomych decyzji dotyczących garderoby, wyboru noclegu oraz codziennego stosowania repelentów. Szczegółowe wskazówki w tym zakresie są niezbędne szczególnie w majowym klimacie, kiedy wysoka wilgotność i opady sprzyjają rozwojowi populacji owadów.
Praktyczna ochrona przed komarami i dengą w majowym klimacie
Skuteczna ochrona przed komarami w wilgotnym, gorącym klimacie wymaga konsekwencji i znajomości podstawowych zasad. Pierwszym filarem jest stosowanie odpowiednio dobranych repelentów. Preparaty z substancjami aktywnymi o udokumentowanej skuteczności, przede wszystkim DEET i icaridin (picaridin), pozostają złotym standardem ochrony w strefach zagrożonych dengą. Warto zwrócić uwagę na stężenie – preparaty z DEET w zakresie około 20–30% zwykle zapewniają dobrą ochronę przez kilka godzin. Wyższe stężenia mogą być zarezerwowane na obszary o bardzo dużej ekspozycji i powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami producenta i lekarza.
W praktyce repelent należy nakładać na odsłonięte części ciała, omijając okolice oczu i błony śluzowe. W warunkach dużej potliwości oraz częstych kąpieli w morzu lub basenie konieczne jest regularne odnawianie warstwy ochronnej. Jeżeli równocześnie używany jest krem z filtrem UV, najpierw nakłada się filtr, a dopiero po jego wchłonięciu środek przeciw komarom. Pozwala to zachować skuteczność obu preparatów.
Drugim filarem jest odzież. W regionach o większym ryzyku dengi zaleca się noszenie lekkich, długich spodni oraz koszul z długim rękawem, uszytych z cienkich, przewiewnych tkanin. Choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją przy ponad trzydziestostopniowym upale, dobra tkanina o luźnym kroju pozwala zachować względny komfort, a jednocześnie znacząco ogranicza liczbę miejsc dostępnych dla komarów. Ubrania w jasnych kolorach dodatkowo mniej przyciągają owady i nie nagrzewają się tak jak ciemne.
Trzeci element dotyczy noclegu i przestrzeni, w której spędza się wieczory. Warto wybierać obiekty wyposażone w skuteczną klimatyzację, moskitiery nad łóżkami i siatki w oknach. Klimatyzacja oraz wentylatory utrudniają komarom lokalizowanie ofiar i zmniejszają ich aktywność. Przy rezerwacji hotelu dobrze jest zwracać uwagę na opinie innych gości dotyczące czystości, obecności owadów i stanu wyposażenia. Pomocne mogą być serwisy prezentujące ceny hoteli i noclegów, na przykład sekcja z cenami hoteli na HikersBay, gdzie łatwo porównać standard i koszt zakwaterowania w różnych częściach Tajlandii.
W otoczeniu miejsca zakwaterowania najlepiej unikać gromadzenia wody. Wiadra, pojemniki, wiatrówki czy podstawki pod donice, w których stoi deszczówka, powinny być regularnie opróżniane. W przypadku dłuższego pobytu warto zgłosić obsłudze konieczność usunięcia takich potencjalnych wylęgarni komarów.
Ochrona zdrowotna zaczyna się już na etapie pakowania. Środki przeciw komarom, lekkie długie ubrania, moskitiera turystyczna czy małe urządzenia odstraszające owady powinny znaleźć się w bagażu podręcznym, aby były dostępne od pierwszych godzin po wylądowaniu. Przy wyborze rodzaju bagażu pomocny może być artykuł Bezpieczeństwo bagażu w 2026 roku: twarda walizka, miękka torba czy plecak?, który pomaga wybrać rozwiązanie najlepiej dostosowane do podróży w rejonach o zwiększonym ryzyku chorób tropikalnych i częstych opadów.
Udar cieplny i odwodnienie w wilgotnym upale – sygnały ostrzegawcze i profilaktyka
Wysoka temperatura połączona z dużą wilgotnością w maju w Tajlandii znacząco zwiększa ryzyko przegrzania organizmu. Warto rozróżnić dwa pojęcia: wyczerpanie cieplne oraz udar cieplny. Wyczerpanie cieplne to stan, w którym mechanizmy termoregulacyjne zaczynają sobie nie radzić, ale organizm jest jeszcze w stanie funkcjonować przy odpowiedniej pomocy. Udar cieplny to sytuacja skrajna, potencjalnie zagrażająca życiu, wymagająca natychmiastowej interwencji medycznej.
Ludzkie ciało chłodzi się głównie poprzez parowanie potu z powierzchni skóry. Przy wysokiej wilgotności powietrze jest już mocno nasycone parą wodną, więc pot odparowuje wolniej. Organizm produkuje go coraz więcej, serce przyspiesza, aby pompować krew bliżej powierzchni skóry, a mimo to temperatura wewnętrzna stopniowo rośnie. Jeżeli do tego dochodzi intensywny wysiłek fizyczny, długotrwałe przebywanie na słońcu lub niewystarczające nawodnienie, ryzyko wyczerpania cieplnego gwałtownie wzrasta.
Objawy ostrzegawcze obejmują silne zmęczenie, bóle i zawroty głowy, nudności, skurcze mięśni, przyspieszony puls, uczucie dezorientacji, problemy z koncentracją. Skóra może być bardzo wilgotna i gorąca lub przeciwnie – sucha, co świadczy o wyczerpaniu możliwości pocenia się. W skrajnym stadium udaru cieplnego dochodzi do zaburzeń świadomości, drgawek, a nawet utraty przytomności. W takiej sytuacji konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna.
Profilaktyka opiera się na trzech głównych zasadach: stopniowej aklimatyzacji, unikaniu największego upału i odpowiednim nawodnieniu. Organizm potrzebuje kilku dni, aby częściowo przyzwyczaić się do nowych warunków, dlatego pierwsze dni pobytu nie są dobrym momentem na ekstremalne wysiłki. Najbardziej intensywne aktywności – długie spacery, zwiedzanie świątyń, trekking – warto planować na wczesny ranek lub późne popołudnie. W godzinach około południowych rozsądniej jest szukać cienia lub klimatyzowanych przestrzeni.
W kwestii nawodnienia dorośli w gorącym i wilgotnym klimacie często potrzebują 2,5–3 litrów płynów dziennie, a przy większym wysiłku nawet więcej. Oczywiście zapotrzebowanie zależy od masy ciała, stylu życia i chorób przewlekłych, dlatego warto skonsultować tę kwestię z lekarzem przed wyjazdem. W większości sytuacji wystarczy woda, lecz przy długotrwałym poceniu się i wysiłku fizycznym przydatne mogą być napoje izotoniczne uzupełniające elektrolity. Należy uważać na alkohol, który nasila odwodnienie, oraz na bardzo słodzone napoje gazowane, obciążające dodatkowo organizm.
Prostym narzędziem samokontroli jest obserwacja koloru moczu – ciemniejszy odcień zwykle wskazuje na niedostateczne nawodnienie. Warto reagować już na pierwsze sygnały: nagłe osłabienie, narastające zawroty głowy, suchość w ustach. Kilkunastominutowa przerwa w cieniu, uzupełnienie płynów i schłodzenie ciała może zapobiec poważniejszemu incydentowi.
Istotną rolę odgrywa także ubiór. Jasne, przewiewne tkaniny odbijają część promieni słonecznych i umożliwiają lepszą cyrkulację powietrza. Nakrycie głowy, okulary przeciwsłoneczne i krem z wysokim filtrem UV chronią przed bezpośrednim działaniem słońca. Warto pamiętać o rozsądnym korzystaniu z klimatyzacji – zbyt duża różnica temperatur między ulicą a wnętrzem może prowadzić do dyskomfortu i przeziębień. Ustawienie nieco wyższej temperatury w pokoju niż w galeriach handlowych czy autobusach oraz stopniowe schładzanie organizmu pomagają uniknąć szoku termicznego.
Przy planowaniu trasy podróży i intensywności zwiedzania pomocne są serwisy prezentujące dane o klimacie, bezpieczeństwie i najlepszym czasie na wyjazd. HikersBay pozwala przeanalizować typowe warunki pogodowe w maju w różnych regionach Tajlandii i dopasować tempo podróży do realnych możliwości organizmu.
Deszcze, jakość wody i higiena osobista w porze przejściowej
Intensywne, choć zwykle krótkotrwałe, majowe ulewy wpływają nie tylko na komfort przemieszczania się po miastach, lecz także na infrastrukturę i jakość wody. Systemy kanalizacyjne w wielu miejscach bywają przeciążone, co prowadzi do lokalnych podtopień, zamknięcia niektórych ulic i gromadzenia się zanieczyszczonej wody powierzchniowej. W takiej sytuacji rośnie ryzyko skażeń biologicznych i kontaktu ze ściekami.
W wielu regionach Tajlandii woda z kranu nie jest przeznaczona do bezpośredniego picia, choć bywa wykorzystywana do celów gospodarczych. Spożywanie jej bez przegotowania może prowadzić do problemów żołądkowo‑jelitowych. Podobne ryzyko dotyczy lodu w napojach, jeżeli jego pochodzenie jest niepewne, oraz surowych warzyw płukanych w wodzie kranowej. Deszcze i przeciążona kanalizacja mogą pogarszać jakość wody w krótkiej perspektywie, co podnosi znaczenie ostrożności.
Bezpieczniejszym wyborem jest woda butelkowana z nienaruszonym zamknięciem. W sytuacjach awaryjnych pomocne mogą być filtry turystyczne i tabletki odkażające, jednak ich stosowanie warto skonsultować z lekarzem przed wyjazdem. Przy napojach z lodem rozsądnie jest wybierać lokale o dobrej reputacji, unikając przypadkowych punktów na ulicy, szczególnie tuż po ulewach.
Jedzenie uliczne pozostaje jednym z największych atutów Tajlandii, ale wymaga od podróżnego zdrowego rozsądku. W czasie i bezpośrednio po intensywnych opadach lepiej wybierać stoiska, które mają dobrą rotację klientów, gdzie potrawy są przygotowywane na bieżąco i odpowiednio podgrzewane. Lepiej unikać produktów długo stojących w wysokiej temperaturze i wilgoci.
Kluczową rolę odgrywa higiena rąk. Częste mycie rąk wodą z mydłem przed posiłkami i po korzystaniu z komunikacji miejskiej jest podstawą. W sytuacjach, gdy dostęp do wody jest utrudniony, przydatne są żele antybakteryjne i chusteczki nawilżane. Regularne oczyszczanie dłoni znacząco zmniejsza ryzyko przeniesienia drobnoustrojów do ust i oczu.
Szczególną uwagę warto poświęcić pielęgnacji skóry stóp i miejsc narażonych na długotrwały kontakt z wilgocią. Chodzenie w przemoczonej obuwiu po zalanych chodnikach zwiększa ryzyko stanów zapalnych i infekcji grzybiczych. Dobrą praktyką jest dokładne osuszanie stóp po powrocie do hotelu, regularna zmiana skarpet i obuwia oraz korzystanie z lekkiego obuwia, które szybko schnie.
Przy wyborze zakwaterowania w okresie deszczowym warto zwracać uwagę na opinie dotyczące wilgoci w pokojach, ewentualnego zapachu stęchlizny, problemów z kanalizacją czy dostępu do pralni. Informacje tego typu są często dostępne w serwisach zestawiających ceny hoteli i warunki pobytu. Dobrze dobrany nocleg z dobrą wentylacją i możliwością szybkiego wysuszenia ubrań znacząco podnosi komfort całej podróży.
Jak zaplanować bezpieczną i komfortową podróż majową do Tajlandii
Podróż do Tajlandii w maju to szansa na spokojniejsze zwiedzanie, mniej zatłoczone plaże i korzystniejsze ceny, ale jednocześnie większe wyzwanie w zakresie ochrony zdrowia i higieny. Kluczem jest kompleksowe przygotowanie, które zaczyna się na długo przed wylotem.
Na pierwszym miejscu powinny znaleźć się kwestie medyczne. Warto odbyć konsultację z lekarzem medycyny podróży, który omówi szczepienia obowiązkowe i zalecane oraz dobierze profilaktykę dostosowaną do indywidualnego stanu zdrowia. To również moment na omówienie leków przyjmowanych na stałe i ewentualnej modyfikacji dawek w gorącym klimacie, a także przygotowanie zestawu leków podręcznych.
Kolejny obszar to profilaktyka chorób przenoszonych przez komary, przede wszystkim dengi. Obejmuje ona nie tylko zakup repelentów i dobranie odpowiedniej odzieży, ale również świadomy wybór noclegów, kontrolę otoczenia pod kątem stojącej wody oraz stałe monitorowanie komunikatów zdrowotnych. Konsekwentne stosowanie kilku prostych zasad może istotnie zmniejszyć ryzyko zachorowania.
Planowanie aktywności powinno uwzględniać realne ryzyko udaru cieplnego i odwodnienia. Harmonogram dnia lepiej dostosować do rytmu majowej pogody – intensywne zwiedzanie rano i późnym popołudniem, przerwy w środku dnia, regularne nawadnianie i rozsądne korzystanie z klimatyzacji. W tym kontekście pomocne są serwisy z danymi o klimacie i najlepszym czasie na wyjazd, które pozwalają dobrać region i tempo podróży do indywidualnej tolerancji na upał.
Nie mniej istotne są codzienne nawyki higieniczne związane z jakością wody i żywności w czasie opadów. Wybór wody butelkowanej, ostrożność przy lodzie w napojach, dbałość o higienę rąk i pielęgnacja skóry stóp to proste działania, które znacząco ograniczają ryzyko zaburzeń żołądkowo‑jelitowych i infekcji.
Bezpieczna i komfortowa podróż wymaga także przemyślanego planowania budżetu, standardu noclegów i ubezpieczenia. Narzędzia takie jak HikersBay, z danymi o kosztach życia i cenach hoteli, pomagają świadomie dobrać poziom wydatków i uniknąć nieprzewidzianych kosztów związanych np. z koniecznością zmiany zakwaterowania czy rozszerzenia ubezpieczenia. Dobór odpowiedniego bagażu – zarówno pod kątem zabezpieczenia przewożonych rzeczy, jak i wygody przenoszenia w deszczu – również ma znaczenie. Inspiracją może być wspomniany już ranking najlepszych walizek kabinowych, który ułatwia wybór praktycznego i trwałego bagażu.
Przy planowaniu wyjazdu warto też pamiętać o analizie szerszego kontekstu bezpieczeństwa, do czego nawiązuje artykuł Czy podróż do Tajlandii jest bezpieczna? Jak napięcia w rejonie Ormuzu wpływają na turystykę. Połączenie informacji o pogodzie, sytuacji zdrowotnej, ekonomicznej i geopolitycznej pozwala stworzyć pełniejszy obraz ryzyka.
Majowa podróż do Tajlandii może być niezwykle udanym doświadczeniem dla wymagających i świadomych podróżników. Wysoka temperatura, deszcze i komary nie muszą oznaczać rezygnacji z wyjazdu, pod warunkiem że podejdzie się do przygotowań z odpowiednią starannością. Rzetelne informacje, realistyczne planowanie i przestrzeganie podstawowych zasad profilaktyki zdrowotnej sprawiają, że zalety podróżowania poza szczytem sezonu zdecydowanie przeważają nad potencjalnymi niedogodnościami.